Sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ (KH&CN) mới mà đặc trưng là các ngành công nghệ cao như công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, công nghệ nano,... đã đưa đến cho cộng đồng quốc tế có nhận thức chung là mỗi quốc gia cũng như Doanh nghiệp muốn nâng cao năng lực cạnh tranh nhất thiết phải chuyển giao, áp dụng các công nghệ tiên tiến nhất vào sản xuất, kinh doanh mới tạo ra được sản phẩm có chất lượng cao, giá thành cạnh tranh.

Tài liệu cung cấp cho Doanh nghiệp những kiến thức chung về công nghệ, các dòng chuyển giao công nghệ quốc tế để phục vụ cho công việc lựa chọn các loại công nghệ đúng nhu cầu, mục tiêu phát triển của Doanh nghiệp.

I/ Những vấn đề chung về công nghệ

• Công nghệ: Hiện nay, do "Công nghệ đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp", nên có thể hiểu "Công nghệ là một tổ hợp, bao gồm chủ yếu thông tin, kiến thức, lao động-tay nghề, vật tư-thiết bị, quản lý-tổ chức trong một quá trình gồm nhiều giai đoạn nhằm biến các tri thức khoa học thành hàng hóa hoặc dịch vụ có sức cạnh tranh trên thị trường". Theo Luật Chuyển giao Công nghệ của Việt Nam "Công nghệ là giải pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm hoặc không kèm công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm".
• Công nghệ nguồn: Là công nghệ được tạo ra lần đầu từ các phát minh, sáng chế, giải pháp hữu ích.
• Công nghệ thứ cấp: Công nghệ thứ cấp được chuyển giao lần thứ nhất, hoặc là công nghệ thứ cấp lần thư 2, lần thứ 3... Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan đều có những công nghệ hiện đại nhưng phần lớn đều không phải là công nghệ nguồn nhưng được chuyển giao lần đầu từ Mỹ hoặc Anh, ví dụ điện thoại di động SAMSUNG rất hiện đại nhưng phải sử dụng tới 40% phát minh sáng chế của Mỹ. Như vậy, SAMSUNG không làm chủ công nghệ nguồn. Việt Nam tiếp nhận công nghệ từ Nhật Bản, Hàn Quốc, nhưng thực chất các công nghệ đó đi sau công nghệ nguồn ít nhất là 2 đến 3 thế hệ. Các nước đang phát triển cũng có khả năng tạo ra được công nghệ nguồn nhưng chưa hẳn đấy là công nghệ tiên tiến và hiện đại. Ví dụ, công nghệ sản xuất kẹo dừa ở Bến Tre là công nghệ nguồn, nhưng công nghệ này lại sử dụng các thao tác lạc hậu.
• Chuyển giao công nghệ: Theo Luật Chuyển giao Công nghệ của Việt Nam "Chuyển giao công nghệ là chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng một phần hoặc toàn bộ công nghệ từ bên có quyền chuyển giao công nghệ sang bên nhận công nghệ".

II/ Các dòng Chuyển giao công nghệ quốc tế

2.1. Các dòng chuyển giao công nghệ chủ yếu:

* Chuyển giao công nghệ giữa các nước công nghiệp phát triển: Một đặc điểm chung cơ bản trong việc chuyển giao công nghệ giữa các nước công nghiệp phát triển là cơ sở hạ tầng kỹ thuật phát triển ở đỉnh cao, họ luôn đặt ra những yêu cầu mới, hiện đại nhất so với sự phát triển KH&CN hiện tại. Hình thức chuyển giao công nghệ giữa các nước phát triển chủ yếu là mua bán thiết bị công nghệ, các sản phẩm KH&CN, các bí quyết, bằng phát minh, sáng chế.

* Chuyển giao công nghệ giữa các nước công nghiệp phát triển với các nước đang phát triển: Đây là dòng chuyển giao công nghệ từ các nước công nghiêp phát triển sang các nước đang phát triển (còn gọi là quan hệ Bắc-Nam). Các nước đang phát triển tiếp nhận công nghệ từ các nước công nghiệp phát triển chủ yếu: công nghệ, kiến thức, kỹ năng, kỹ thuật hiện đại, kinh nghiệm quản lý... Do chi phí nhập khẩu công nghệ và kỹ thuật khá cao, ngoại tệ ở các nước đang phát triển lại thiếu, nếu mở rộng nhập công nghệ thì sẽ gặp rất nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, các nước đang phát triển lại có tình trạng chung là hạ tầng cơ sở kỹ thuật lạc hậu, đội ngũ cán bộ KH&CN và kỹ thuật viên vừa thiếu, vừa kém về trình độ, cơ sở nghiên cứu và phát triển công nghệ với trang thiết bị lạc hậu, không đồng bộ, nên cản trở khả năng tiếp nhận công nghệ nhập. Mặt khác, mức độ tổng hợp giữa công nghệ nhập với điều kiện cụ thể ở các nước đang phát triển có những khoảng cách lớn. Người ta ước tính rằng, đến 90% các công nghệ được tạo ra ở các nước công nghiệp phát triển để giải quyết những yêu cầu riêng của các nước này, phần còn lại và những công nghệ đã tương đối lạc hậu mới chuyển giao sang các nước đang phát triển. Tình trạng chung ở các nước đang phát triển là sản xuất nông nghiệp vẫn đang chiếm vị trí chủ đạo, công cụ lao động lạc hậu, bên cạnh đó còn phải đối mặt với những vấn đề khó khăn trong việc chuyển giao công nghệ như:

• Công nghệ sẵn có để lựa chọn rất hạn chế vì bản chất độc quyền của các bên cung cấp công nghệ,
• Thị trường giao dịch công nghệ chưa thực sự hoàn hảo, có nơi mới hình thành ở mức độ sơ khai,
• Vị thế yếu để mặc cả giá chuyển giao công nghệ,
• Các điều kiện và thời gian chuyển giao công nghệ bị hạn chế,
• Năng lực tiếp nhận công nghệ thấp,
• Năng lực hấp thụ, nghiên cứu và phát triển công nghệ còn yếu kém,
• Sự phụ thuộc ngày càng cao vào các nước cung cấp công nghệ do tốc độ đổi mới công nghệ quá nhanh, vòng đời công nghệ ngày càng ngắn,
• Các nước đang phát triển thiếu những điều kiện vật chất, kỹ thuật cần thiết để ứng dụng và triển khai công nghệ hiện đại,
• Phần lớn các công nghệ hiện đại của các nước công nghiệp phát triển không thích hợp lắm với những điều kiện cụ thể của các nước đang phát triển,
• Phần lớn các nước chậm phát triển, thiết chế xã hội kém năng động, thị trường KH&CN nhỏ hẹp, không thể tạo ra được những động lực lớn cho việc tiếp nhận, làm chủ và đổi mới công nghệ nhập.

Từ việc phân tích trên cho thấy, không phải bao giờ sự chuyển giao công nghệ từ các nước công nghiệp phát triển sang các nước đang phát triển cũng hoàn toàn thích hợp để có thể giải quyết ngay các mâu thuẫn gay gắt trong đời sống thấp kém của các nước đang phát triển.

* Chuyển giao công nghệ giữa các nước đang phát triển: Đây là xu thế mới gọi là quan hệ “Nam-Nam”. Loại hình chuyển giao công nghệ này gắn liền với sự hình thành các khối kinh tế khu vực như ASEAN ở châu á, Cộng đồng Đông Phi ở châu Phi, các nước trong Hiệp ước Andean ở châu Mỹ La Tinh… Dòng chuyển giao công nghệ Nam-Nam bắt đầu khởi nguồn từ sự thành công của các nước mới công nghiệp hóa như các nước và lãnh thổ châu á-NICs (Hàn Quốc, Singapo, Đài Loan, Hồng Công). Các nước và vùng lãnh thổ này đang là lực lượng đầu tư đáng kể vào các nước kém phát triển ở châu á. Mục tiêu đầu tư vốn, công nghệ của các nước NICs chủ yếu nhằm khai thác nguyên liệu thô, tận dụng nhân công rẻ, thu hồi vốn nhanh.

2.2. Nội dung chuyển giao công nghệ:

• Chuyển giao công nghệ phần cứng sản xuất, bao gồm vật liệu, máy móc, thiết bị,
• Chuyển giao tài liệu sản xuất, bao gồm paten, các bí quyết thiết kế, quản lý, các tài liệu kỹ thuật, các tiêu chuẩn sản xuất, các quy trình vận hành.
• Chuyển giao tài liệu tổ chức, gồm tài liệu dùng cho quản lý như các quy chế vận hành xí nghiệp, quản lý chất lượng sản phẩm, quản lý nhân sự, kiểm soát tài chính,
• Chuyển giao các kỹ năng sản xuất, kinh nghiệm, kỹ năng được tích lũy và sử dụng trong quy trình sản xuất.

2.3. Các kênh chuyển giao công nghệ:

• Chuyển giao công nghệ qua thương mại hàng hóa: Công nghệ có thể được chuyển giao xuyên qua các đường biên giới quốc tế với rất nhiều kênh, trong đó kênh thương mại hàng hoá được coi là một trong những kênh rất quan trọng. Thông qua khối lượng hàng hoá xuất nhập khẩu, ẩn chứa trong đó tiềm năng các loại hình chuyển giao công nghệ. Chỉ tính riêng việc nhập khẩu cho ngành công nghiệp một số công nghệ thiết bị mới đã có thể cải thiện một cách trực tiếp hiệu quả sản xuất khi được đưa vào dây chuyền sản xuất. Như vậy, bản thân thương mại quốc tế cũng là một hình thức trung tâm của việc chuyển giao công nghệ.
• Chuyển giao công nghệ qua đầu tư trực tiếp nước ngoài: Kênh chuyển giao công nghệ qua đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thông qua các Tập đoàn đa quốc gia (MNEs). Về nguyên lý, các MNEs sẽ chuyển giao cho các công ty con của nó ở những nước có nhu cầu tiếp nhận công nghệ, những tri thức công nghệ mới và hữu ích cho những doanh nghiệp bản địa. Nguyên nhân là do các công ty con có động cơ muốn trở thành một công ty đa quốc gia nắm giữ quyền sở hữu một số tài sản tri thức để khai thác nhiều lợi nhuận ở các doanh nghiệp nhập công nghệ. Có nhiều quan điểm cho rằng một dạng tiếp nhận công nghệ toàn diện nhất là FDI. Vì FDI không những mang lại công nghệ mà còn kỹ năng quản lý, các liên kết thị trường và vốn. Vì vậy, FDI là một kênh chính quan trọng, thông qua đó các doanh nghiệp có cơ hội vươn lên, không những có khả năng cạnh tranh về công nghệ trên thị trường nội địa mà còn vươn ra khu vực và thế giới.
• Chuyển giao công nghệ thông qua bằng sáng chế: Kênh quan trọng thứ ba là cấp giấy phép sáng chế công nghệ, việc này vừa có thể được thực hiện trong các doanh nghiệp, giữa các liên doanh hoặc giữa các doanh nghiệp không có mối liên hệ. Bằng sáng chế (Paten) thể hiện một cách điển hình việc mua bản quyền sản xuất hoặc phân phối, thông tin kỹ thuật cơ bản và bí quyết. Có sự khác biệt quan trọng giữa chuyển giao công nghệ trong doanh nghiệp và cấp bằng sáng chế. ở trường hợp đầu tiên, MNEs giữ lại việc kiểm soát độc quyền sở hữu trí tuệ và bí quyết, trong khi ở trường hợp thứ hai việc tiếp cận những tài sản này phải dành cho người được cấp bằng sáng chế. Vì vậy, bằng sáng chế, các bí mật thương mại, bản quyền và thương hiệu có thể là những tiện ích của việc chuyển giao tri thức. Do hợp đồng cấp bằng sáng chế đạt được thông qua đàm phán giữa người bán và người mua nên việc chuyển giao mang tính tự nguyện. Tuy nhiên, các Chính phủ có thể ban hành những mệnh lệnh bắt buộc trao quyền sử dụng cho các doanh nghiệp bản địa, trong trường hợp này chuyển giao công nghệ mang tính cưỡng ép. Rõ ràng rằng các bằng sáng chế nếu bị cưỡng ép thì không thể thành công trong việc thu được những bí quyết đích thực.
• Chuyển giao công nghệ dưới hình thức liên doanh: Cấp bằng sáng chế và FDI có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với việc thành lập các liên doanh. Đó là các thỏa thuận hợp tác giữa hai hoặc nhiều hơn hai doanh nghiệp, với mỗi doanh nghiệp cung cấp một số lợi thế làm giảm chi phí của việc hoạt động chung. Trong trường hợp này, các doanh nghiệp quốc tế có thể cung cấp những thông tin sản xuất tiên tiến hơn về mặt công nghệ thông qua việc cấp bằng sáng chế, trong khi các đối tác địa phương cung cấp các mạng lưới phân phối, thông tin về thị trường lao động, các kỹ năng quản lý đặc biệt hoặc một số những lợi thế mang tính địa phương khác. Một số sự dàn xếp đạt được thông qua chia sẻ bất cứ lợi nhuận hay rủi ro nào của liên doanh.
• Chuyển giao công nghệ qua con đường hợp đồng sản xuất/ chế tạo: Do lợi thế nguyên vật liệu tại chổ, giá nhân công thấp, phương tiện giao thông thuận lợi và do lợi nhuận giữa các bên, Bên A(là bên có vốn và công nghệ) ký hợp đồng kinh tế với Bên B để gia công, chế tạo từng nguyên công, từng chi tiết, hoặc lắp ráp từng cụm thiết bị….Bên B dần dần tích lũy được các công nghệ mà Bên A hợp tác sản xuất. Đây là loại hình chuyển giao công nghệ cũng khá phổ biến đối với các nước đang phát triển hiện nay vì những công nghệ mà Bên B tiếp nhận được rất cụ thể và dễ làm chủ vì đã qua sản xuất, chế tạo”thuê” cho Bên A.
• Chuyển giao công nghệ qua Mạng INTERNET/INTRANET: Đây là loại hình chuyển giao công nghệ đang được phổ biến, nhất là các nước có cơ sở hạ tầng kỹ thuật, công nghệ thông tin và viễn thông phát triển. Việc giao dịch qua mạng như là một “Thị trường trung gian” để kết nối giữa người bán và người mua công nghệ. Người có nhu cầu công nghệ có thể tiếp cận được trực tiếp với nhà sản xuất, mà không cần thông qua môi giới, tư vấn. “Thị trường trung gian” này có nhiều ưu thế là không tốn kém kinh phí giao dịch, tiếp cận được thông tin tức thời giữa người cung cấp và người có nhu cầu công nghệ. Hiện nay, người ta đang tổ chức “Chợ ảo công nghệ” trên mạng để tiện giao dịch, lựa chọn công nghệ một cách không giới hạn.
• Chuyển giao công nghệ thông qua luân chuyển nhân sự xuyên biên giới: Kênh quan trọng thứ năm của chuyển giao công nghệ là luân chuyển nhân sự quản lý và kỹ thuật xuyên biên giới. Trên thực tế, rất nhiều công nghệ không thể được chuyển giao đầy đủ hay hiệu quả mà không có các dịch vụ hỗ trợ và bí quyết của các kỹ sư và những nhà kỹ thuật. Một lợi thế quan trọng của MNEs là khả năng luân chuyển những người lao động có kỹ năng như vậy trong các công ty con khi cần thiết. Thị trường luân chuyển tạm thời những công nhân có kỹ năng giữa các doanh nghiệp có thể bị hạn chế và kém linh hoạt hơn do làm tăng chi phí của các hoạt động chuyển giao công nghệ như vậy. Cần lưu ý rằng, FDI, cấp bằng sáng chế, liên doanh và luân chuyển nhân sự là những quy trình có liên quan, phụ thuộc lẫn nhau.
• Chuyển giao công nghệ qua thị trường trung gian: Có nhiều luồng chuyển giao công nghệ khác nhau đã và đang có xu hướng tăng mạnh trong những năm gần đây, đó là xuất khẩu hàng hóa, hàng hóa chuyên sâu về lao động có kỹ năng và hàng hóa công nghệ cao từ các nền kinh tế của các nước OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế) có thu nhập cao tới tất cả các nước được phân theo nhóm mức độ thu nhập thấp hơn (được Ngân hàng Thế giới phân nhóm). Các nước có thu nhập bậc trung trở lên làm cho thị trường xuất khẩu công nghệ từ các nước OECD tăng lên nhanh chóng. Qua nghiên cứu cho thấy việc cấp bằng sáng chế và các dạng mậu dịch về công nghệ khác được xác định bằng các luồng thu nhập tiền bản quyền phần lớn thuộc về các nước OECD. Các nước có thu nhập trung bình trở lên, chủ yếu là các nền kinh tế đang phát triển đang trở thành những thành viên mới quan trọng của thị trường công nghệ từ những năm đầu thập kỷ 80 và những nước này vẫn chiếm ít hơn 3% tổng xuất khẩu của OECD. Trong rất nhiều kênh chuyển giao công nghệ khác nhau, các nước có mức thu nhập trung bình và kém hơn chiếm phần lớn ở các luồng FDI chính thống của OECD ví dụ như Trung Quốc trong việc thu hút đầu tư. Thực vậy, đối với các nước này, phần đóng góp FDI tăng nhanh hơn nhiều so với thương mại công nghệ hoặc mậu dịch các hàng hóa chuyên về công nghệ. Tình trạng này cũng diễn ra ở những nước có thu nhập thấp, FDI tăng nhanh nhất từ những năm 1970-2003, mặc dù sự đóng góp của các hình thức thương mại chuyên về công nghệ và chuyên vê kỹ thuật cũng như FDI lại giảm. Sự đóng góp của Châu Phi cận Sahara ở tất cả các luồng công nghệ không chính thống của các nền kinh tế OECD đã giảm trong giai đoạn này. Từ đó, có thể dễ dàng hiểu được những mối quan ngại về sự phân hóa trong cách tiếp cận chuyển giao công nghệ giữa các nước có thu nhập trung bình và những nước kém phát triển.
• Các kênh chuyển giao công nghệ phi thị trường: Ngoài các kênh thị trường còn có các kênh chuyển giao công nghệ phi thị trường. Có lẽ quan trọng nhất là phương pháp mô phỏng, đó là phương pháp mà một doanh nghiệp đối thủ học được các bí mật về thiết kế hoặc công nghệ của sản phẩm hoặc công thức của doanh nghiệp khác. Phương pháp mô phỏng có thể diễn ra thông qua việc xem xét kỹ sản phẩm, kỹ thuật, phá mã phần mềm… Phương pháp mô phỏng có hợp pháp hay không phụ thuộc vào phạm vi của việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và Luật Cạnh tranh không công bằng. Vì mô phỏng không phải đền bù cho người sở hữu công nghệ, nên coi nó là một hình thức “Học sao chép”, điều này lại hấp dẫn đối với các nước đang phát triển. Tuy nhiên, phương pháp mô phỏng rất tốn chi phí và có thể làm cho năng lực sáng tạo bị chệch hướng.
• Chuyển giao công nghệ qua việc rời bỏ công ty của người lao động: Một hình thức chuyển giao công nghệ nữa, đó là những nhân sự về quản lý và kỹ thuật, những người mang tri thức và công nghệ của một doanh nghiệp của mình rồi rời bỏ doanh nghiệp này và gia nhập hoặc thành lập một doanh nghiệp đối thủ trên cơ sở những tri thức và công nghệ mà họ đã tích luỹ được. Đây là loại hình chuyển giao công nghệ mà không phải đền bù một cách chính thức cho người sở hữu công nghệ và phạm vi của hoạt động này phụ thuộc vào cách giải quyết theo luật pháp về sự luân chuyển lao động.
• Chuyển giao công nghệ trên cơ sở nghiên cứu tiếp thu những dữ liệu trên các bằng sáng chế và dữ liệu thử nghiệm: Một phương pháp nữa để tiếp thu được công nghệ mà không phải đền bù là nghiên cứu để tiếp thu những thông tin có sẵn về những công nghệ. Đó là những dữ liệu đã được mô tả về các ứng dụng của các bằng sáng chế, cả những ứng dụng được đăng ký ở một nước và được đăng ký ở nước ngoài, đều có sẵn cho mục đích này. Về nguyên tắc, các doanh nghiệp đối thủ có thể nghiên cứu những ứng dụng này, học hỏi những công nghệ cơ bản, triển khai các sản phẩm và phương pháp cạnh tranh mà không vi phạm đến quyền lợi của những người nộp đơn đăng ký bản quyền đầu tiên. Vì vậy, bằng sáng chế vừa là một nguồn chuyển giao công nghệ trực tiếp, thông qua FDI và cấp bằng sáng chế, lại vừa là hình thức không trực tiếp thông qua việc nghiên cứu. Tuy nhiên, vẫn có sự không thống nhất là liệu những thông tin công khai về các bản mô tả sáng chế như vậy có thực sự cung cấp đầy đủ thông tin để các chuyên gia, các kỹ sư của doanh nghiệp đối thủ có thể nắm bắt được công nghệ một cách chính xác không? Một nguồn thông tin quan trọng nữa là những dữ liệu thử nghiệm công nghệ mật của các nhà sáng chế. Có thể sau một giai đoạn độc quyền về các công nghệ để thưởng cho các nhà sáng chế, các cơ quan của các Chính phủ có thể lựa chọn để công bố những dữ liệu như vậy với các doanh nghiệp đối thủ nội địa để tránh những chi phí nghiên cứu trùng lặp và thúc đẩy sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong cùng một lĩnh vực. Đây là cơ hội để các nhà nghiên cứu, các kỷ sư của các doanh nghiệp đối thủ nghiên cứu để tạo ra những công nghệ mới cho riêng mình.
• Chuyển giao công nghệ thông qua di cư tạm thời: Hình thức cuối cùng, phần lớn công nghệ dường như được chuyển giao thông qua việc di cư tạm thời của các sinh viên, các nhà khoa học, các nhà kỹ thuật-quản lý tới các trường đại học, phòng thí nghiệm và các hội nghị khoa học có vị trí ở những nước phát triển và đang phát triển. Đây là loại hình chuyên giao công nghệ đang diễn ra ở nhiều nước trên thế giới. Vì vậy, các nước đang phát triển nên tận dụng loại hình thức chuyển giao công nghệ này mà không tốn kém về đào tạo, bằng cách khuyến khích các sinh viên sau khi tốt nghiệp, các nhà khoa học đang làm việc ở nước ngoài quay trở lại quê nhà gánh vác việc phát triển kinh doanh, giáo dục, nghiên cứu phục vụ đất nước.